ماه‌گرفتگی چیست؟

ماه‌گرفتگی زمانی رخ می دهد که ماه به طور مستقیم از درون سایه پشت زمین عبور کند. این می تواند تنها زمانی اتفاق بیفتد که خورشید، زمین و ماه به طور دقیق و یا در فاصله‌ی خیلی نزدیکی در یک راستا قرار گرفته باشند. از این رو، ما‌‌ه‌گرفتگی فقط در شب ماه کامل (شب چهاردهم یا بدر) رخ می دهد. نوع و طول یک گرفتگی بستگی به نزدیکی ماه به هر گره از مدارش دارد.

LunarEclipse

در طول یک ماه گرفتگی کامل، زمین به طور کامل از رسیدن نور مستقیم خورشید به ماه جلوگیری می کند اما ماه با این وجود هنوز هم دیده می شود. اندک نور منعکس شده از سطح ماه به واسطه شکست و عبور نور خورشید از جو زمین حاصل می شود. ماه در طول یک ماه گرفتگی، به جای تاریکی کامل، به رنگ قرمز تیره یا قهوه ای مایل به قرمز در می آید. با توجه به رنگ قرمز ماه، گاهی به نام “ماه خونین” نیز نامیده می شود.

مدت زمان ماه‌گرفتگی

مدت زمان ماه‌گرفتگی نسبتاً زیاد است. زیرا قطر مخروط سایه زمین در نقطه‌ای که ماه از آن می‌گذرد، در حدود ۹۲۰۰ کیلومتر است. اگر ماه از مرکز مخروط سایه عبور کند، نزدیک به دو ساعت در ماه‌گرفتگی کامل خواهد بود، زیرا قطر ماه در حدود ۳۵۰۰ کیلومتر و سرعت متوسط آن ۳۲۰۰ کیلومتر در ساعت است.

ماه گرفتگی کامل ۵ مرداد ماه ۹۷, یک ساعت و ۴۳ دقیقه طول خواهد کشید و از آغاز تا پایان این رویداد آسمانی حدود ۴ ساعت طول خواهد کشید. این گرفتگی برای رصدگران در آمریکای شمالی، به جز از طریق وب سایت ها، قابل مشاهده نخواهد بود. اگرچه بخش زیادی از ساکنان نیمکره شرقی زمین قسمتی یا تمام گرفتگی را می بینند. کل رویداد از آفریقا، خاورمیانه و کشورهای آسیای مرکزی دیده می شود. آغاز گرفتگی از استرالیا و پایان آن از جنوب شرقی آمریكا نیز دیده می شود.



چرا این ماه‌گرفتگی طولانی‌ترین ما‌ه‌گرفتگی قرن است؟

آنچه که مدت زمان گرفتگی ماه را تعیین می کند، موقعیت ماه است که از سایه زمین عبور می کند. تاریک ترین قسمت سایه زمین، umbra (نقطه‌ی تاریک) نامیده می شود. شما می توانید نقطه‌ی تاریک را به عنوان مخروطی از زمین در جهت مخالف خورشید تصور کنید. وقتی ماه دقیقاً از وسط این مخروط عبور می کند، یک گرفتگی طولانی مدت بوجود می آید. علاوه بر این، ماه در نقطه دورتری از زمین در مدار خود نیز قرار دارد. پس ماه در آسمان کمی کوچکتر بنظر می رسد و لذا کمی بیشتر طول می کشد تا از درون سایه زمین عبور کند.

چرا ماه‌گرفتگی برای ما اهمیت دارد؟

گرفتگی ها پدیده های زودگذری نیستند که ما فقط با حیرت آنها را نگاه می کنیم، بلکه رویدادهای مهمی هستند که برای مطالعه زمین و ماه و خورشید استفاده می شود. قرن ها پیش، مردم به وسیله‌ی مشاهده‌ی ماه در طول گرفتگی کشف کردند که شکل زمین گرد است و دانشمندان هنوز هم از گرفتگی ها استفاده می کنند تا به مطالعه‌ی جزئیات سطح ماه بپردازند.

ماه گرفتگی بعدی چه زمانی است؟

ماه‌گرفتگی کامل بعدی که از آمریکای شمالی قابل مشاهده است، در تاریخ ۲۱ ژانویه ۲۰۱۹ (۱ بهمن ۱۳۹۷) اتفاق خواهد افتاد. مدت زمان آن ۱ ساعت و ۲ دقیقه طول خواهد کشید و این گرفتگی به ویژه برای رصدگران در سواحل غربی جذاب است. در همان سال در تاریخ ۱۶ ژانویه ۲۰۱۹ (۲۶ دی ۱۳۹۷) نیز یک گرفتگی جزئی مشاهده می شود.

ماه‌گرفتگی ۵ مرداد طولانی ترین خسوف قرن خواهد بود

در این رویداد، ماه در اولین مرحله‌ی گرفت وارد نیم سایه زمین می‌شود و به تدریج بیشتر در داخل نیم سایه زمین فرو می‌رود تا این که لبه ماه وارد تمام سایه زمین می‌شود. این مرحله را با نام آغاز گرفت جزئی می‌شناسیم. ماه با حرکت در سایه زمین بیشتر وارد تمام سایه زمین می‌شود تا این که لبه مقابل ماه هم وارد تمام سایه زمین شده و پس از آن، کل ماه در تمام سایه زمین قرار گرفته و ماه گرفتگی کلی آغاز خواهد شد. بعد از آن نیز ماه به حرکت خود در تمام سایه زمین ادامه می‌دهد تا این که به اوج (مرکز گرفت) برسد. با پایان گرفتن گرفت کلی لبه ماه از تمام سایه خارج می شود و پس از آن کل ماه و لبه مقابل هم از گرفت کلی خارج شده و در نهایت کل ماه از نیم سایه نیز خارج می شود. این اتفاق در حوالی ساعت ۴ صبح روز ۶ مرداد ۱۳۹۷، رخ می دهد. در واقع پس از اوج ماه گرفتگی، ماه تمام مراحل قبلی را به صورت معکوس طی می‌شود تا ماه به طور کامل از تمام سایه و سپس از نیم سایه خارج شود. در جدول زیر زمان دقیق جزئیات طولانی ترین ماه گرفتگی قرن ۲۱ را مشاهده می‌کنید.

LunarEclipseTable

طبق این جدول، اوج گرفتگی در ساعت ۵۱ دقیقه و ۴۴ ثانیه بامداد ۶ مرداد خواهد بود. همانگونه که قبلاً گفته شد، علت طولانی بودن خسوف ۵ مرداد عبور قرص ماه از وسط تمام سایه زمین است. به عنوان مثال، در ماه گرفتگی بهمن ۱۳۹۶ قرص ماه از قسمت جنوبی‌تر تمام سایه زمین عبور کرد و آن خسوف به مدت ۱ ساعت و ۱۶ دقیقه به طول انجامیده بود. پیش‌بینی می‌شود در خسوف بهمن ۱۳۹۷ هم قرص ماه از قسمت شمالی‌تر تمام سایه زمین عبور کند و آن رویداد ۱ ساعت و ۲ دقیقه طول می‌کشد. با این حال، در ماه گرفتگی ۵ مرداد ۹۷، مدار ماه به دور زمین به شکل بیضی است و دارای اوج و حضیض خواهد بود.

path

ماه در اوج مدار خود بیشترین فاصله را از زمین دارد و به همین خاطر، قرص ماه کوچک‌تر است. طبق قوانین مداری کپلر، سرعت حرکت مداری ماه در این حالت به کمترین مقدار خود می‌رسد. درست در همین روز ماه در اوج مداری خود قرار دارد، بنابراین قرص ماه با سرعت کمتری تمام سایه را طی می‌کند و خسوف طولانی‌تر می‌شود. البته در این پدیده، مرکز قرص ماه، کمی بالاتر (در ناحیه شمالی) از مرکز تمام سایه زمین عبور می‌کند و این باعث شده تا چند دقیقه از طولانی ترین خسوف ممکن یعنی ۱ ساعت و ۴۷ دقیقه کوتاه‌تر باشد، اما با زمان گرفت کلی ۱ ساعت و ۴۲ دقیقه‌ای به طولانی ترین ماه گرفتگی قرن ۲۱ تبدیل شده است.

LunarEclipseTable2

map

از طرفی طولانی ترین ماه گرفتگی قرن ۲۱ در یکی از روزهای تابستان رخ خواهد داد. در این وقت سال، همیشه زمین در اوج مدار خود قرار دارد و از خورشید دورتر است. لذا سایه زمین مخروط درازتر و عریض‌تری دارد و این عوامل نیز باعث می‌شود مدت‌زمان گرفتگی ماه طولانی‌تر شود. مردم از همه جای ایران می‌توانند این ماه گرفتگی طولانی و خاص را در صورت مناسب و صاف بودن هوا مشاهده کنند. از دیگر ویژگی‌های رویداد ۵ مرداد ۹۷ می‌توان به تاریک‌تر بودن قرص ماه در حین خسوف نیم سایه‌ای، جزئی و کلی اشاره کرد. به طور معمول، ماه گرفتگی‌هایی که پس از آتشفشان‌های بزرگ رخ می‌دهند از حالت عادی تاریک‌تر هستند و فعال بودن برخی از آتشفشان‌های زمین می‌تواند بر روی تاریکی ماه تاثیر بگذارد.

مقابله مریخ!

امسال در کنار ماه گرفتگی شاهد یک پدیده دیگر نیز هستیم و آن رویت سیاره مریخ در نزدیکی ماه (۶ درجه) است. این سیاره در این ایام در حالت مقابله با خورشید قراردارد و از اینرو نزدیک ترین فاصله اش با زمین نیز در همین ایام است. درست بعد از اینکه مریخ در مقابل خورشید قرار می گیرد رصدکنندگان روی زمین قادر خواهند بود که آن را در نزدیک ترین فاصله از سال ۸۲ (شمسی) تا به امروز مشاهده کنند. زمین و مریخ هر دو به دور خورشید و با فاصله های و سرعت های مختلف گردش می کنند. تقریباً هر ۲ سال زمینی، مریخ، زمین و خورشید در مدارهای خود تشکیل یک خط می دهند به طوری که زمین در میان مریخ و خورشید روی یک خط قرار می گیرد که به این وضعیت مقابله می گویند. تابستان امسال مقابله در ۵ مرداد رخ می دهد و همچنین مریخ در این روز درخشان‌تر از همیشه دیده خواهد شد و مانند یک ستاره ی مایل به قرمز از قدر ۲٫۸- در آسمان می درخشد.

در هنگام مقابله سال (۸۲ شمسی) ، مریخ تنها ۵۵.۸ میلیون کیلومتر با زمین فاصله داشته است که این کمترین فاصله ی این دو سیاره از یکدیگر بعد از ۶۰۰۰۰ سال بوده که با توجه به اطلاعات منتشر شده توسط ناسا دیگر تا سال ۲۲۸۷ اتفاق نمی افتد. برای مقایسه باید گفت که بیشترین فاصله مریخ از زمین هنگامی رخ می دهد که مریخ در طرف دیگر خورشید قرار گرفته (در حالت مقارنه) که برابر است با ۴۰۱ میلیون کیلومتر و میانگین فاصله این ۲ سیاره نیز برابر با ۲۲۵ میلیون کیلومتر است.

در این حالت، مریخ در فاصله ۷۱ میلیون کیلومتری از زمین قرار دارد و این فاصله تا چند روز بعد یعنی در سه شنبه ۵ مرداد ۱۳۹۷ به ۵۸ میلیون کیلومتر کاهش پیدا می‌کند و درخشندگی مریخ نیز نسبت به چند روز قبل بیشتر می‌شود.

گرفت در سایر سیارات!

هنگامی‌که در زمین باشیم، متأسفانه امکان دیدن گرفت در باقی سیارات منظومه شمسی وجود ندارد، اما به لطف ابزارها و مدارگردهایی که بشر به دور دیگر سیارات منظومه شمسی فرستاده، می‌توانیم گرفت را در دیگر سیارات منظومه شمسی رصد کنیم. عکس زیر خورشید گرفتگی از دید کاوشگر کاسینی است که با قرار گرفتن زحل در مقابل خورشید ایجاد شده است.


map

گردآوری، تهیه و تنظیم: پریسا نوذری

تاریخچه

تاریخچه

رصدخانه‌ی ابوریحان بیرونی از اولین رصدخانه‌ها‌‌ی نجوم حرفه‌ای کشور است که سال‌ها پس از دوران طلایی اسلام ( قرن دوم تا قرن هفتم هجری) در ایران ساخته شده است. (در واقع اولین رصدخانه در سال ۱۳۳۸ برای موسسه‌ی زمین‌شناسی دانشگاه تهران ساخته شد که دارای تلسکوپی کوچک بود و فقط برای رصد خورشید استفاده می شد)…

ادامه

گالری

گالری

تصاویر و ویدئوهای رصدخانه ابوریحان بیرونی که در طی 4 دهه اخیر توسط دانشجویان، محققان و بازدیدکنندگان در این مرکز گرفته شده اند….

ادامه

درباره ما

درباره ما

رصدخانه‌ی ابوریحان بیرونی دانشگاه شیراز در سال ۱۳۵۵ تاسیس شد تا مرکزی برای پژوهش و آموزش در زمینه‌ی نجوم و اخترفیزیک کشور باشد. فعالیت‌های رصدخانه در ۴۰ سال گذشته را می‌توان به دو گروه پژوهشی و آموزشی تقسیم کرد. پژوهش‌های رصدخانه را می‌توان به دو گروه مشاهداتی و نظری دسته‌بندی کرد…

ادامه